Tashlab ketilgan uylar mavzusi O‘zbekistonda tez-tez ko‘tariladi. Kimdir arzonroq narxda uy sotib olishni istaydi, boshqalar esa ta’mirlab qayta sotish uchun mos obyekt izlaydi. Rostini aytganda, bunday variantlar bozorda uchrab turadi: ikkilamchi uy-joy bozori jonli, e’lonlar ko‘p va ular orasida yillar davomida bo‘sh turgan uylar ham chiqib qoladi.

Qiziqishning sababi oddiy — uyga bozor narxining yarmiga yaqin summada kirish imkoni bor. Ammo xavflar ham yetarli: hujjatlar chalkash bo‘lishi mumkin, uylarning holati esa idealga yaqin emas. Shu bois ushbu materialning maqsadi bir — izlash jarayonidan tortib mulk huquqini rasmiylashtirishgacha bo‘lgan yo‘lni bosqichma-bosqich tushuntirib berish.

Tashlab ketilgan uy deganda nimani tushunamiz?

Odatda “tashlab ketilgan uy” deganda uzoq vaqt foydalanilmay turgan bino nazarda tutiladi. U yarim vayrona bo‘lishi, ta’miri muzlatilgan holda qolishi yoki shunchaki egalarsiz bo‘shab qolgan bo‘lishi mumkin. Mahallalarda bunday uylar ayniqsa eski hududlarda tez-tez uchraydi — oilalar ko‘chib ketadi, meros bo‘yicha kelishmovchiliklar bo‘ladi yoki yer uchastkalari qo‘llardan-qo‘lga o‘tib ketadi.

Uy holati bilan birga uning rasmiy maqomi ham muhim: yer kim nomida, kadastr pasportida nima ko‘rsatilgan, kommunikatsiyalar mavjudmi. Ba’zan uy tashqi ko‘rinishda “yashab turgandek”, ammo hujjatlarda butunlay bo‘sh obyekt bo‘lib chiqadi.

Nima uchun bunday uylarni sotib olish foydali bo‘lishi mumkin?

Birinchi sabab — narx. Tashlab ketilgan uylar tartibli va ta’mirlangan variantlarga qaraganda ancha arzon bo‘ladi. Ko‘p hollarda uchastkaning narxi binoning o‘zidan yuqori bo‘lib chiqadi. Shu bois xaridorlar bunday uylarni qayta qurish, kengaytirish yoki kichik biznes uchun moslashtirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqishadi.

Ba’zilar bunday uyni sotib olib, ta’mirlaydi va turistik hudud yonida mehmon uyi sifatida ishga tushiradi. Yoki ta’mirdan so‘ng bozorga umuman boshqa narxda chiqaradi. Ammo bir narsani unutmaslik kerak: “foydali” — har doim ham “xavfsiz” degani emas.

Asosiy xavflar: nimaga e’tibor berish kerak?

Ko‘p hollarda masalaning ildizi hujjatlarga borib taqaladi. Mulk huquqi rasmiy bormi? Yer maydoni to‘g‘ri ajratilganmi? Uy noqonuniy qurilish maqomiga ega emasmi? Bugungi kunda ko‘chmas mulkni ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi yangi ZRU-803 qonuni bilan tartibga solinmoqda. Shuning uchun huquqiy qismni chetlab o‘tish mutlaqo mumkin emas.

Yana bir nozik jihat — yerning toifasi. Agar uchastka turar-joy qurilishi uchun mos bo‘lmasa, rasmiylashtirish jarayoni murakkablashadi.

Ba’zan uy ruxsatsiz qurilgan bo‘ladi va xaridor uni amaldagi talablar asosida qanday qilib qonuniylashtirish haqida bosh qotirishi kerak bo‘ladi.

Ustiga-ustak, kapital ta’mir xarajatlari, mutaxassislar izlash, kommunikatsiyalarni tekshirish — bularning hammasi arzon ko‘ringan obyektni ancha qimmatga chiqarib yuborishi mumkin. Bu jarayonga tayyor turish lozim.

Tashlab ketilgan uylarni qanday qilib bosqichma-bosqich sotib olish va qonuniylashtirish mumkin?

Bunday uy xaridi — “tezda olib qo‘yish” emas, balki izchil bajarilishi kerak bo‘lgan bosqichlar majmui. Har bir mayda tafsilot muhim: uy kimga tegishli bo‘lgani, kadastrda nimalar yozilgani, bino qanday asosda qurilgani, nega tashlab ketilgani. Bosqichma-bosqich harakat qilinganda jarayon ancha tushunarli bo‘ladi va yakunda qonuniy natijaga erishish osonlashadi.

1-bosqich. Izlash va dastlabki ko‘rik

Avvalo, e’lonlarni ko‘zdan kechirish kerak. Mahalliy platformalar, agentliklar, ijtimoiy tarmoq guruhlari — hammasi manba bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha “tashlab ketilgan uylar” degan maxsus filtr bo‘lmaydi, shuning uchun qo‘lda saralashga to‘g‘ri keladi.

Ko‘rik vaqtida binoning holatini baholash, qo‘shnilar bilan gaplashib, uyning nima sababdan tashlab ketilganini aniqlash muhim.

2-bosqich. Hujjatlarni tekshirish

Bu bosqichsiz imkoni yo‘q. Sotuvchidan mulk huquqini tasdiqlovchi hujjatlar, kadastr pasporti, yuklama yo‘qligi haqidagi ma’lumotlarni so‘rang.

Uy ro‘yxatdan o‘tganmi, yer haqidagi ma’lumotlar aniqmi, uchastka turar-joy uchun mosmi — bularni bilish shart. Agar yer rasmiylashtirilishi “notekis” bo‘lsa, bu jiddiy xavfsizlik signali.

3-bosqich. Oldi-sotdi shartnomasi

Hujjatlar tekshirilgach, notariusda shartnoma tuziladi. Unda narx, bino va yerga nisbatan narxning taqsimoti, mulk topshirish tartibi aniq ko‘rsatiladi.

Bir qarashda bu oddiy rasmiyatchilikdek tuyuladi, ammo to‘g‘ri yozilgan bandlar keyingi ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonini osonlashtiradi.

4-bosqich. Davlat ro‘yxatidan o‘tkazish

Notariusdan so‘ng hujjatlar YaIDXP yoki Yagona davlat xizmatlari markazi orqali yuboriladi. Odatda bir necha ish kuni ichida rasmiylashtiriladi. Yakunida sizning mulk huquqingizni tasdiqlovchi rasmiy hujjat beriladi.

5-bosqich. Uyni qonuniylashtirish

Agar uy avval ro‘yxatdan o‘tmagan yoki ruxsatsiz qurilgan bo‘lsa, uni qonuniylashtirish talabi tug‘iladi. Bunda texnik ko‘rik, normativ talablarga moslikni tekshirish, tegishli idoralarga murojaat qilish talab qilinadi.

Agar uy noto‘g‘ri toifadagi yerda turgan bo‘lsa yoki uchastka noqonuniy egallangan bo‘lsa, jarayon murakkablashadi, ba’zan sudga murojaat qilishga to‘g‘ri keladi.

Shu bois mutaxassis bilan oldindan maslahatlashish eng to‘g‘ri yo‘l.

6-bosqich. Ta’mir va foydalanishga topshirish

Hujjatlar to‘liq rasmiylashgach, ta’mirlash ishlariga kirishish mumkin. Ba’zan kommunikatsiyalarni yangilash, ba’zan poydevorni mustahkamlash talab qilinadi. To‘g‘ri yondashuv bilan uy qayta tiklanadi, rekonstruksiya qilinadi va hatto ijaraga berilishi ham mumkin.

Amaliy tavsiyalar

Bunday loyihaga kirishishdan oldin atrofingizga ishonchli jamoa to‘plang: yurist, kadastr mutaxassisi, tajribali agentlik. Bu — xarajat emas, asabni saqlab qolish vositasi.

Qo‘shnilardan so‘rab oling — ularning ma’lumotlari ko‘pincha sotuvchinikidan aniqroq bo‘ladi.

Budjetni oldindan hisoblang: xarid — xarajatlarning faqat boshlanishi. Keyin ta’mir, kommunikatsiyalar, rasmiylashtirish va kelishuv xarajatlari keladi.

Yana bir qoidaga amal qiling: arzon uy olmoqchi bo‘lsangiz, huquqiy “dumlari” eng kam bo‘lgan variantlarni tanlang. Qanchalik “toza” obyekt bo‘lsa, muvaffaqiyat ehtimoli shunchalik yuqori.

Tashlab ketilgan uyni sotib olish — oddiy yo‘l emas, ammo qiziqarli loyiha bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri tayyorgarlik bilan bu obyekt yaxshi investitsiyaga, yashash uchun uyga yoki rekonstruksiya loyihasiga aylanishi mumkin.